"i सम्यक" बद्दल थोडक्यात

सम्यक समाजासाठी ६ बिंदूचा संस्कार - स्व अध्ययन - सामुहीकता - समत्व - सेवा - स्वातंत्र्य - संघर्ष.या ६ बिंदूचा संस्काराशी संबधित सर्व क्षेत्रां(अर्थशास्त्र, सेवाकार्य, विचार दर्शन, इतिहास व इतर) वर वाचन-लेखन -चर्चा-कार्यशाळा-सेवा-अनुभव या साठी "i सम्यक"
Our aim is to provide Education to people for social reform. Our thinking is Self Study - Togetherness - Equality - Self less Service - Freedom - Fight for right is the 6 point for Rite of society.

कोई पिया से मिलावे



तु फागुन नियरानी हो, कोई पिया से मिलावे ॥ ॥


सोई तो सुदंर जाके पिया को ध्यान है, सोइ पिया के मन मानी।

खेलत फाग अगं नहिं मोड़े, सतगुरु से लिपटानी ॥ १ ॥


इक इक सखियाँ खेल घर पहुँची, इक इक कुल अरुझानी ।
इक इक नाम बिना बहकानी, हो रही ऐंचातानी ॥ २ ॥



पिय को रूप कहाँ लग बरनौं, रूपहि माहिं समानी ।
जौ रँगे रँगे सकल छबि छाके, तन- मन सभी भुलानी ॥ ३ ॥ 



यों मत जाने यहि रे फाग है, यह कछु अकथ कहानी ।
कहैं कबीर सुनो भाई साधो, यह गति बिरले जानी ॥ ४ ॥


- कबीर

मन लागो यार फकीरी में ।




मन लागो यार फकीरी में ।

जो सुख पावो राम भजन में, सो सुख नाही अमीरी में ।
भला बुरा सब का सुन लीजै, कर गुजरान गरीबी में ॥
मन लागो यार फकीरी में ।


प्रेम नगर में रहिनी हमारी, बलि बलि आई सबुरी में ।
हाथ में खूंडी, बगल में सोटा, चारो दिशा जागीरी में ॥
मन लागो यार फकीरी में ।


आखिर यह तन ख़ाक मिलेगा, कहाँ फिरत मगरूरी में ।
कहत कबीर सुनो भाई साधो, साहिब मिले सबुरी में ॥

मन लागो यार फकीरी में ।

- कबीर

कबीर के दोहे

प्रेम न बाड़ी ऊपजै, प्रेम न हाट बिकाय। 
राजा परजा जेहि रूचै, सीस देइ ले जाय।।


जब मैं था तब हरि‍ नहीं, अब हरि‍ हैं मैं नाहिं। 
प्रेम गली अति सॉंकरी, तामें दो न समाहिं।।


जिन ढूँढा तिन पाइयॉं, गहरे पानी पैठ। 
मैं बपुरा बूडन डरा, रहा किनारे बैठ।।


जाति न पूछो साधु की, पूछ लीजिए ग्‍यान। 
मोल करो तलवार के, पड़ा रहन दो म्‍यान।।


सोना, सज्‍जन, साधुजन, टूटि जुरै सौ बार। 
दुर्जन कुंभ-कुम्‍हार के, एकै धका दरार।।


पाहन पुजे तो हरि मिले, तो मैं पूजूँ पहाड़। 
ताते या चाकी भली, पीस खाए संसार।।


बुरा जो देखन मैं चला, बुरा न मिलिया कोय। 
जो मन खोजा अपना, मुझ-सा बुरा न कोय।।


सॉंच बराबर तप नहीं, झूठ बराबर पाप। 
जाके हिरदै सॉंच है, ताके हिरदै आप।।


बोली एक अनमोल है, जो कोई बोलै जानि। 
हिये तराजू तौल‍ि के, तब मुख बाहर आनि।।


अति का भला न बोलना, अति की भली न चूप। 
अति का भला न बरसना, अति की भली न धूप।।


काल्‍ह करै सो आज कर, आज करै सो अब्‍ब। 
पल में परलै होयगी, बहुरि करैगो कब्‍ब।


निंदक नियरे राखिए, ऑंगन कुटी छवाय। 
बिन पानी, साबुन बिना, निर्मल करे सुभाय।।


दोस पराए देख‍ि करि, चला हसंत हसंत। 
अपने या न आवई, जिनका आदि न अंत।।


कॉंकर पाथर जोरि कै, मस्जिद लई बनाय। 
ता चढ़ मुल्‍ला बॉंग दे, बहिरा हुआ खुदाए।।


रिचर्ड थेलर व डॅनियल काह्नेमन


इकॉनचा जनक वर्तनात्मक अर्थशास्त्रातील
संशोधनासाठी शिकागो विद्यापीठातील प्राध्यापक रिचर्ड थेलर यांना यंदाचे अर्थशास्त्रातील नोबेल जाहीर झाले.

रिचर्ड थेलर व डॅनियल काह्नेमन

संशोधनासाठी शिकागो विद्यापीठातील प्राध्यापक रिचर्ड थेलर यांना यंदाचे अर्थशास्त्रातील नोबेल जाहीर झाले. आपल्या मर्यादा ओळखण्यातच शहाणपण दडलेले आहे. आर्थिक नायकाच्या या मर्यादांचे भान जगाला आणून देणाऱ्या थेलर यांना मिळालेले पारितोषिक म्हणूनच इकॉनच्या जनकाला मिळालेले नोबेल आहे.

पारंपरिक अर्थशास्त्रात त्यातील मध्यवर्ती नायक हा विवेकी मानला गेला आहे. आर्थिक निर्णयाचे अल्पकालीन फायदे आणि दीर्घकालीन तोटे किंवा त्याचे अल्पकालीन तोटे आणि दीर्घकालीन फायदे याचा सारासार विचार करून विवेकाने तो निर्णय घेतो असे समजले जाते. या मूळ गृहीतकालाच आव्हान दिले ते ‘वर्तणुकीय अर्थशास्त्र’ (बिहेव्हियरल इकॉनॉमिक्स) या शास्त्र शाखेच्या उदयाने. पारंपरिक अर्थशास्त्र आणि मानसशास्त्र यांच्या मिलाफाने सिद्ध झालेली ही शास्त्र-शाखा तशी नवीच. यात मध्यवर्ती नायक असतो ‘इकॉन’ हा चुका करणारा, स्खलनशील मानव, परिपूर्ण विवेकी मानव नव्हे, असे थेलर यांचे प्रतिपादन आहे. या शास्त्र शाखेची सुरुवात १९७४ साली सुरू झाली असे म्हणता येते. प्रिन्स्टन विद्यापीठातील मानसशास्त्राचे प्राध्यापक डॅनियल काह्नेमन आणि दुर्दैवाने अकाली मृत्यू पावलेले त्यांचे सहकारी अमोस त्वस्र्की यांनी त्यांचा पहिला शोधनिबंध ‘जजमेंट अंडर अनसर्टनटी: ह्य़ुरिस्टिक्स अ‍ॅण्ड बायसेस’ हा ‘सायन्स’ या प्रख्यात जर्नलमध्ये ७४ साली प्रसिद्ध केला आणि मैलाचा दगड ठरलेला त्यांचा दुसरा शोधनिबंध ‘चॉइसेस, व्हॅल्यूज अ‍ॅण्ड फ्रेम्स’ हा ‘अमेरिकन सायकॉलॉजिस्ट’ या जर्नलमध्ये १९८४ मध्ये प्रसिद्ध केला. या दोन शोधनिबंधांनंतर ही शास्त्र-शाखा सुरू झाली. ‘मानसशास्त्रा’चे प्राध्यापक असलेल्या काह्नेमन यांना २००२ सालचे ‘अर्थशास्त्रा’चे नोबेल मिळाले तेव्हा पारितोषिकासाठी त्यांची निवड करताना या दोन्ही शोधनिबंधांना आधारभूत धरले गेले असे नोबेल समितीने आवर्जून नमूद केले होते. (अमोस हे तोवर हयात नसल्याने या नोबेलवर त्यांचे नाव नाही.) ही शास्त्र शाखा पुढे काह्नेमन यांच्याबरोबर काम करून आणि स्वतंत्ररीत्याही काम करून ज्यांनी विकसित केली त्यापैकी एक बुजुर्ग अर्थतज्ज्ञ म्हणजे या वेळचे अर्थशास्त्राचे नोबेल विजेते रिचर्ड थेलर.

सामाजिक धोरण आखताना या विद्याशाखेतील महत्त्वाच्या सिद्धांतांचा उपयोग केला गेला पाहिजे असे विशेषत: २००८ सालच्या अमेरिकन(आणि पर्यायाने जागतिक) आर्थिक पडझडीनंतर तीव्रतेने जगभरातील अर्थतज्ज्ञांना वाटू लागले आहे. या सिद्धांतांचे महत्त्व पटल्याची पावती म्हणजेच या वेळचे थेलर यांना मिळालेले नोबेल होय.

रिचर्ड थेलर यांनी त्यांच्या ‘नज’ या पुस्तकात एक मनोरंजक घटना सांगितली आहे. थेलर यांनी एकदा खाना आयोजित केला होता. खान्याच्या सुरुवातीला पाहुण्यांना तोंडात टाकायला तळलेल्या खाऱ्या काजूचे वाडगे प्रत्येकासमोर ठेवले होते. मुख्य जेवणापूर्वी हळूहळू एकेक करत पाहुणे काजू तोंडात टाकतील अशी अपेक्षा होती, त्याऐवजी ते सर्व जण काजूवर तुटून पडले. थोडय़ाच वेळात यजमान थेलर यांच्या ही गोष्ट लक्षात आली. त्यांना वाटले अशाने जेवणाचा विचका होणार. पण पाहुण्यांना काजू जास्त खाऊ  नका, असे सांगायचे कसे? त्यांनी तसे सांगितले नाही. त्यांनी चक्क पाहुण्यांच्या समोरून काजूचे वाडगे काजू शिल्लक असतानाच काढून घेतले. असे करताना खरे तर थेलर थोडे धास्तावले होते. पण पुढे आश्चर्य घडले. थेलर यांच्या या कृतीने पाहुण्यांनी रागावयाच्या ऐवजी थेलर यांचे चक्क ‘आभार’ मानले. पारंपरिक अर्थशास्त्रात पर्याय कमी केले असता त्यातील विवेकी नायक अधिक सुस्थितीत असूच शकत नाही असे मानले जाते. जितके अधिक पर्याय, जितकी अधिक निवडीला संधी तितका हा नायक अधिक सुस्थितीत, असे मानले जाते. व्यक्ती विवेकी असल्याने तिला हवे तर ती काजू खाणे थांबवेल. ती स्वत:साठी सर्वात सुयोग्य पर्याय विवेकाने निवडेलच, पारंपरिक अर्थशास्त्र निर्णयकर्त्यांच्या विवेकाविषयी अशी खात्री बाळगते. थेलर यांचा हा अनुभव मात्र या खात्रीला सुरुंग लावणारा होता.

हा प्रसंग आणि नंतर केलेल्या अनेक प्रयोगांनंतर थेलर यांना प्रकर्षांने वाटू लागले की व्यक्ती अनेकदा विवेकपूर्ण आर्थिक निर्णय घेण्याऐवजी आत्मघातकी निर्णय घेते आणि अशा निर्णयांपासून व्यक्तीचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी राज्यशासनाची आहे. ओबामा प्रशासनाचे सल्लागार म्हणून काम करताना तशी संधी त्यांना मिळाली. व्यक्तीचे कित्येक मोठे आर्थिक निर्णय हे आळसाने घेतले गेलेले असतात हे थेलर आणि त्यांचे सहकारी सनस्टीन (नज या पुस्तकाचे सहलेखक) यांचे निरीक्षण अफलातून होते. त्यांचे म्हणणे व्यक्तीच्या या दोषाचाच वापर करून तिला योग्य आर्थिक निर्णय घेण्याकडे कोपराने हळूच ढकलता (नज) येईल. केवळ एवढे केल्याने कित्येक आर्थिक दुर्घटना टळतील असे त्यांना वाटत होते. उदा. अमेरिकेतील खासगी कंपन्या व्यक्तीला नोकरीवर रुजू करून घेताना एक अर्ज भरून घेतात. ज्यात व्यक्तीने पेन्शन योजनेत सहभागी होत नाही/आहे यातून पर्याय निवडायचा असतो. थेलर यांच्या असे लक्षात आले की, मूळ पर्याय पेन्शन योजनेत सहभागी होत नाही असा दिला जात होता आणि आळसापोटी बहुतांश लोक तो बदलत नव्हते. परिणामी पेन्शन योजनेतून बरेचसे वगळले जात होते. त्यांनी ओबामा प्रशासनाला सूचना केली की कंपन्यांना त्या अर्जात मूळ पर्याय पेन्शन योजनेत सामील होत आहे असा ठेवण्यास सांगावे. कामावर नवीन भरती होणाऱ्याला हवा असल्यास मूळ पर्याय बदलून पेन्शन योजनेत सामील होणार नाही असे मुद्दाम निवडावे लागावे. थेलर यांनी सुचवल्याप्रमाणे ओबामा प्रशासनाने हा बदल केला. नुसता एवढा बदल केल्यावर बहुतांश लोक आता पेन्शन योजनेत सामील होऊ  लागले. हा बदल जर वेळीच केला गेला असता तर बरेचसे नोकरदार पेन्शन योजनेत सामील झालेले असते आणि लाखो कुटुंबांना २००८च्या आर्थिक पडझडीची झळ इतकी तीव्र बसली नसती. स्पेन, नॉर्वे, फ्रान्स, इस्रायल या देशांत शव अवयवदानासाठी हीच युक्ती वापरली जाते. एखाद्या व्यक्तीला मरणोत्तर अवयवदान करायचे नसल्यास तो पर्याय तिला मुद्दाम निवडावा लागतो. व्यक्ती आश्चर्यकारकरीत्या मूळ पर्यायालाच चिकटून राहत असल्याने रोपणासाठी अवयव उपलब्धतेचे काम साधले जाते. व्यक्तीला बदलाचा पर्याय दिलेला असतो (स्वातंत्र्य) पण धोकादायक निर्णयापासून परावृत्त केलेले असते (किंवा अवयवदानासारख्या निर्णयात वांच्छित निर्णय घेण्याकडे ढकलले असते) (पालकत्व) अशी या ‘नज’मागील थेलर यांची भूमिका आहे.

१९७०च्या दशकात थेलर रोचेस्टर विद्यापीठात शिकत होते. त्यांची निरीक्षणशक्ती मार्मिक आणि तिरकस होती. त्यांच्या  एका प्राध्यापकांना (प्राध्यापक ‘आर’) वाइन गोळा करण्याचा छंद होता. त्यांना वाइनच्या लिलावांत भाग घेऊन वाइन गोळा करण्याचा नाद होता. थेलर यांचे निरीक्षण असे होते की प्राध्यापक आर हे वाइन खरेदी करताना ३५ डॉलरपेक्षा कधीही जास्त पैसे देत नसत आणि ती विकण्यास १०० डॉलरच्या खाली कधीही तयार नसत. ३५ आणि १०० डॉलर्सच्या मधल्या किमतींना ते विकतही नसत आणि विकत घेतही नसत. त्यांचे हे वर्तन पारंपरिक अर्थशास्त्रातील विवेकी नायकाशी विसंगत होते. ज्या बाटलीची किंमत त्यांना ३५ डॉलर पडली होती ती ५० पेक्षा अधिक किमतीला विकण्यास हा विवेकी नायक तयार असायला हवा होता. आणि इथे तर हे पारंपरिक अर्थशास्त्र अचूक आहे असे मानणारे त्या विषयाचे प्राध्यापक नायकच खुद्द तसे वर्तन करताना दिसत नव्हते. इतरांचीही अशी अनेक उदाहरणे थेलर यांच्या निरीक्षणात आली होती. या दरम्यान काह्नेमन आणि त्वस्र्की यांचा ‘प्रॉस्पेक्ट थिअरी’ मांडणारा शोधनिबंध त्यांच्या हाती लागला. ‘व्यक्तीला हातातील वस्तू जाण्याचा तोटा दु:सह असतो.’ या सिद्धांताने त्यांना आकर्षून घेतले. पुढे काह्नेमन यांच्याबरोबर काम करून त्यांनी ‘एन्डोवमेंट इफेक्ट’ हा परिणाम सिद्ध केला. ज्यामुळे व्यक्तीच्या अशा अतार्किक आर्थिक निर्णयांची संगती लागली. वापरण्यासाठी घेतलेली वस्तू आणि बदलून घेण्यासाठी घेतलेली वस्तू या वेगळ्या असतात. आणि बदलून घेण्यासाठी घेतलेल्या वस्तूच्या बाबतीत हा एन्डोवमेंट परिणाम दिसून येतो. यातूनच पुढे सुपरिचित कॉफीमगचा प्रयोग केला गेला. ज्यात एका सांस्कृतिक कार्यक्रमात निम्म्या प्रेक्षकांना लॉटरी पद्धतीने सहा डॉलरचा कॉफीमग दिला गेला. आणि कार्यक्रमानंतर तो विक्रीस ठेवण्यास सांगितले गेले. कॉफीमग ज्यांना मिळाला होता त्यांनी किती किमतीला विकण्यास तयार हे लेबल लावायचे आणि ज्यांना तो मिळाला नव्हता त्यांनी तो किती किमतीस विकत घेण्यास तयार आहे हे सांगायचे, अशी अट होती. आश्चर्याची बाब ही की, विकत देण्याची सरासरी किंमत विकत घेण्याच्या सरासरी किमतीच्या दुप्पट होती. खरे तर निम्म्या लोकांना कॉफीमग तसाही फुकटच मिळाला होता अगदी सहा डॉलरचा कॉफीमग सहा डॉलर रोख घेऊनदेखील त्यांनी तो विकण्यास हरकत नव्हती आणि सहापेक्षा अधिक कोणत्याही किमतीला विकण्यास तर इकॉनच्या पारंपरिक संकल्पनेप्रमाणे मुळीच अडचण नव्हती. पण अशी वस्तू एकदा हातात आली की, त्याची किंमत त्या व्यक्तीच्या दृष्टीने दीडपट ते अडीचपट होते असे काह्नेमन आणि त्वस्र्की यांनी त्यांच्या प्रॉस्पेक्ट सिद्धांतात दाखवून दिले होते. इकॉन या सिद्धांतानुसार वागताना दिसला, पारंपरिक अर्थशास्त्रीय सिद्धांतानुसार विवेकी नायकाप्रमाणे वागताना दिसला नाही.

परंपरा घट्ट असतात. जबरदस्त धडाका दिल्याशिवाय त्या खिळखिळ्या होत नाहीत. ज्ञानाचे क्षेत्रही याला अपवाद नाही. वर्तणुकीय अर्थशास्त्रातील वादातीत सिद्धांतांचा समावेश अर्थशास्त्राच्या विद्यापीठीय अभ्यासक्रमात अजूनही होत नाही अशी खंत काह्नेमन यांनी त्यांच्या ‘थिंकिंग फास्ट अ‍ॅण्ड स्लो’ या २०११ साली प्रसिद्ध केलेल्या अजोड ग्रंथात व्यक्त केली आहे.

आपल्या मर्यादा ओळखण्यातच शहाणपण दडलेले आहे. आर्थिक नायकाच्या या मर्यादांचे भान जगाला आणून देणाऱ्या थेलर यांना मिळालेले या वर्षीचे नोबेल म्हणूनच इकॉनच्या जनकाला मिळालेले नोबेल आहे.

डॉ. अजय ब्रह्मनाळकर – Ajay.brahmnalkar@gmail.com

हमन है इश्क मस्ताना


हमन है इश्क मस्ताना, हमन को होशियारी क्या ? 
रहें आजाद या जग से, हमन दुनिया से यारी क्या ?


जो बिछुड़े हैं पियारे से, भटकते दर-ब-दर फिरते,
हमारा यार है हम में हमन को इंतजारी क्या ?


खलक सब नाम अपने को, बहुत कर सिर पटकता है,
हमन गुरनाम साँचा है, हमन दुनिया से यारी क्या ?


न पल बिछुड़े पिया हमसे न हम बिछड़े पियारे से,
उन्हीं से नेह लागी है, हमन को बेकरारी क्या ?


कबीरा इश्क का माता, दुई को दूर कर दिल से,
जो चलना राह नाज़ुक है, हमन सिर बोझ भारी क्या ?

- कबीर

तुम दीवाली बनकर जग का तम दूर करो, मैं होली बनकर बिछड़े हृदय मिलाऊँगा!



 तुम दीवाली बनकर जग का तम दूर करो,मैं होली बनकर बिछड़े हृदय मिलाऊँगा!
सूनी है मांग निशा की चंदा उगा नहींहर द्वार पड़ा खामोश सवेरा रूठ गया,है गगन विकल, आ गया सितारों का पतझर
तम ऐसा है कि उजाले का दिल टूट गया,
तुम जाओ घर-घर दीपक बनकर मुस्काओ
मैं भाल-भाल पर कुंकुम बन लग जाऊँगा!
तुम दीवाली बनकर जग का तम दूर करो,मैं होली बनकर बिछड़े हृदय मिलाऊँगा!
कर रहा नृत्य विध्वंस, सृजन के थके चरण,संस्कृति की इति हो रही, क्रुद्व हैं दुर्वासा,बिक रही द्रौपदी नग्न खड़ी चौराहे पर,
पढ़ रहा किन्तु साहित्य सितारों की भाषा,
तुम गाकर दीपक राग जगा दो मुर्दों को
मैं जीवित को जीने का अर्थ बताऊँगा!
तुम दीवाली बनकर जग का तम दूर करो,मैं होली बनकर बिछड़े हृदय मिलाऊँगा!
इस कदर बढ़ रही है बेबसी बहारों कीफूलों को मुस्काना तक मना हो गया है,इस तरह हो रही है पशुता की पशु-क्रीड़ा
लगता है दुनिया से इंसान खो गया है,
तुम जाओ भटकों को रास्ता बता आओ
मैं इतिहास को नये सफे दे जाऊँगा!
तुम दीवाली बनकर जग का तम दूर करो,मैं होली बनकर बिछड़े हृदय मिलाऊँगा!
मैं देख रहा नन्दन सी चन्दन बगिया में,रक्त के बीज फिर बोने की तैयारी है,मैं देख रहा परिमल पराग की छाया में
उड़ कर आ बैठी फिर कोई चिंगारी है,
पीने को यह सब आग बनो यदि तुम सावन
मैं तलवारों से मेघ-मल्हार गवाऊँगा!
तुम दीवाली बनकर जग का तम दूर करो,मैं होली बनकर बिछड़े हृदय मिलाऊँगा!
जब खेल रही है सारी धरती लहरों सेतब कब तक तट पर अपना रहना सम्भव है!संसार जल रहा है जब दुख की ज्वाला में
तब कैसे अपने सुख को सहना सम्भव है!
मिटते मानव और मानवता की रक्षा में
प्रिय! तुम भी मिट जाना, मैं भी मिट जाऊँगा!
तुम दीवाली बनकर जग का तम दूर करो,मैं होली बनकर बिछड़े हृदय मिलाऊँगा!
- गोपालदास "नीरज"






















रिचर्ड थॅलेर- Behavioural Economics


वर्तणुकीचे अर्थशास्त्र (Behavioural Economics) मध्ये संशोधन करणारे फार कमी लोक आहेत. रिचर्ड थॅलेर वर्तणुकीचे अर्थशास्त्रज्ञांपैकी एक आहेत ज्यांना सर्वोच्च संम्मान नोबेल देऊन गौरविण्यात आल.

कोणत्याही आर्थिक सिद्धांताची सुरवात मानवाच्या ज्या गरजा आहेत त्या भागीविण्यासाठी जी संसाधने (resources) आहेत त्यांची उपयोगिता वाढवणे अशी होते, वेगवेगळ्या अर्थशास्त्रज्ञांना त्यासाठी आपआपले सिद्धांत मांडले आहेत. वर्तणुकीचे अर्थशास्त्र थोडेसे वेगळे आहे आणि त्यामुळे रिचर्ड थॅलेर सारख्या वर्तणुकीचे अर्थशास्त्र मध्ये काम करणाऱ्या अर्थशास्त्रज्ञांना त्याच्या या वर्तणुकीचे अर्थशास्त्र संकल्पनेवरून लोकांनी काही दशके चिडविले आहे.
वर्तणुकीचे अर्थशास्त्र हे मानसशास्त्र मधील अंतर्दृष्टीसह एकत्रित करून  मनुष्याने घेतलेले आर्थिक निर्णय हे संज्ञानात्मक पूर्वाग्रहांद्वारे किती आणि कसे प्रभावित आहेत हे दर्शविते. 9 सप्टेंबर रोजी थॅलेरचे कामाचा गौरव   नोबेल कमिटीने अर्थशास्त्र मध्ये त्यांना पुरस्कार देऊन केला. आणि अशाप्रकारे नोबेल पारितोषिक जिंकणारे श्री. थॅलेंर काही फारच कमी वर्तणुकीचे अर्थशास्त्रज्ञांपैकी एक झाले.

श्री. थॅलर यांची चार दशकांहून अधिक कालावधीची एक विलक्षण कारकीर्द आहे, त्यातील शेवटची दोन दशके  ही शिकागो विद्यापीठ बुथ स्कूल ऑफ बिझनेस मध्ये गेली. त्यांनी  मालमत्तेच्या किमती, वैयक्तिक बचत आणि मालमत्तेच्या गुन्हेगारी या विषयावर संशोधन केल. उदाहरणार्थ, थालेर यांनी मानसिक लेखाचा एक सिद्धांत विकसित केला, ज्यात स्पष्ट होते की लोक आर्थिक निर्णय कसे घेत आहेत हे संपूर्ण प्रभावाऐवजी वैयक्तिक निर्णयांच्या संकुचित परिणामांवरच अवलंबुन आहे. (behavioural finance). नोबेल कमिटीने श्री. थॅलेर यांच्या आत्म-नियंत्रणावरील संशोधनावर देखील प्रकाश टाकला, जो दीर्घकालीन नियोजन आणि अल्पकालीन प्रलोभनांमध्ये असणाऱ्या तणावाबद्दल आहे.

श्री. थॅलेर  यांनी जर्नल ऑफ इकॉनॉमिक पर्स्पेक्टिव्हज, एक प्रतिष्ठित जर्नल या नियतकालिकाने नियमित स्तंभ लेखन केले आहे, त्यात शास्त्रीय सूक्ष्मअर्थशास्त्र सिद्धांतचे उल्लंघन करणार्या आर्थिक वर्तनाची पुनरावृत्ती होणारी उदाहरणे दिली. त्याचं पाहिलं पुस्तक 1991 मध्ये "अर्ध-व्यासंग अर्थशास्त्र" (“Quasi-Rational Economics”) या विषयापासून त्यांनी सुरूवात केली.

परंतु थालेर  कदाचित " Nudge theory" चे अग्रणी म्हणून सर्वात प्रसिद्ध आहे. सार्वजनिक-धोरणात्मक साधन म्हणून वर्तणुकीशी अंतर्दृष्टी वापरणे. Nudge theory  ही कल्पना नवीन नाही, पण संस्थांनी  त्यांच्या ग्राहकांच्या वागणुकीला आळा घालण्यासाठी फक्त वर्तणुकीचे विज्ञान (behavioural science ) उपयोग केला, भूतकाळात वापरल्या गेलेल्या या वर्तणुकीच्या विज्ञानाचा उपयोग संस्था आणि सरकारांनी उल्लेख आणि उपयोग निट केला नव्हता.

पण श्री. थालेर आणि हार्वर्ड विद्यापीठात कायदेशीर विद्वान श्री. कॅस सनस्टेन यांनी 2008 मध्ये "नुड्ज" या पुस्तकाचे लेखन केल्यापासून बदल सुरु झाला. या पुस्तकाने तर्कसंगत निर्णय प्रक्रिया या धारणेच्या आर्थिक मॉडेलेला धक्का दिला आणि लोकांना हे दाखवून दिले की चांगली निवडी करण्यासाठी संदर्भ कसा बदलला जाऊ शकतो. 2010 मध्ये थॅलेंर यांनी ब्रिटिश सरकारला जे त्यांच्या कल्पनांचा उपयोग करण्याचा प्रयत्न करीत होते अशांची  Behavioural Insights Team  निर्मितीचा सल्ला दिला. आता अतिशय यशस्वी सरकारी युनिट अर्ध-खासगी कंपनीत सुरु करून जगभरातील सरकारांना सल्ला देतात.

वर्तणुकीचे अर्थशास्त्र ने केवळ शैक्षणिक क्षेत्रातच नव्हे तर जगभरातील सरकारी विभागांमध्येही एक चांगले स्थान प्राप्त केले आहे. ऑस्ट्रेलिया ते अमेरिका पर्यंत, तसेच विश्व बँक आणि संयुक्त राष्ट्रसंघासारख्या संस्थांमध्ये " Nudge theory" दृष्टिकोन कॉपी झाला आहे. श्री, थारेल यांना सन्मानित करण्याचा नोबेल समितीचा निर्णय हा त्यांच्या वैयक्तिक कामगिरीची मान्यता आहे. परंतु त्यांनी पालटून दिलेल्या अर्थशास्त्रच्या  नव्या  आराखड्यालाही ते एक सन्मानचिन्ह आहे.

- प्रमोद रावदादा जाधव